Doorheen deze reeks aan blogposts over evolutionaire psychologie hebben we gezien dat onze hersenen en emoties sterk zijn beïnvloed door onze evolutionaire geschiedenis. Dit heeft ons voor een hele lange tijd grote voordelen opgeleverd. Maar in moderne maatschappijen met snel veranderende technologieën ontstaat er soms een mismatch tussen onze genen en de omgeving, wat resulteert in problemen zoals angst, depressie, verslavingen of andere aanpassingsproblemen. In deze blog kijken we naar een aantal mogelijke oplossingen om beter met deze mismatch om te gaan zoals het aanpassen van omgevingen, psychotherapie en betere regelgeving.

Aanpassen van omgevingen in plaats van psycho-medicatie

Kennis over de evolutionaire oorsprong van veel voorkomende psychische problemen helpt om effectievere oplossingen te vinden en ineffectieve behandeling te vermijden. Momenteel worden veel psychische stoornissen behandeld met medicatie: antidepressiva, anti-angst medicatie (bv., beta-blokkers), methylfenidaat, anti-psychotica en meer recent ook psychodelica voor de behandeling van trauma. Desondanks dat deze medicatie heel erg behulpzaam is voor mensen die leiden aan ernstige varianten van psychische stoornissen, is medicatie vaak niet nuttig voor een grote groep van patiënten met mildere symptomen. Specifiek zijn psychofarmaca vooral effectief in het onderdrukken van een aantal ongewenste symptomen (bv., depressieve gevoelens), maar hebben ook vaak bijwerkingen en ontwenningsverschijnselen (bv., afvlakking van gemoed of nachtmerries). Het onderliggende probleem, met name een mismatch tussen genen en de omgeving, wordt niet aangepakt met medicatie.

In plaats van het gebruiken van medicatie zouden psychiaters, psychologen, sociologen, pedagogen en beleidsmakers meer moeten nadenken over hoe de omgeving kan worden vormgegeven om de evolutionaire mismatch te verminderen. Zo kunnen klaslokalen stimulerender en actiever worden gemaakt voor jonge kinderen en jongens zodanig dat hun gedrag niet meer wordt weggezet als het gevolg van ADHD. Op een gelijkaardige manier kunnen bedrijven en andere organisaties meer nadenken op de manier waarop ze hun personeel belonen en evalueren, waarbij de nadruk minder ligt op individuele competitie en meer op het belonen van teams (zie blog 6). En wat betreft depressie is het van belang om in een hyper-individualistische en geografisch mobiele samenleving mensen manieren te bieden waarin ze zich onderdeel kunnen voelen van een groep (zie blog 2).

Reguleren van fastfood, gokken, sociale media en porno

Een andere manier van het aanpassen van omgevingen is het reguleren van toegang tot bepaalde zaken, met name zaken die in blog 4 werden beschreven als verslavend (bv., fastfood, gokken, sociale media, online shoppen, gamen, enzovoort). In heel veel landen is gokken verboden omdat het grote sociale problemen met zich meebrengt. Ook zijn verschillende middelen die momenteel worden gezien als harddrug (o.a., heroine en cocaine) verboden, desondanks dat zij een lange tijd legaal konden worden gebruikt en zelfs voorgeschreven werden als medicatie (bv., cocaïne tot in ~1920 in een aantal landen) voor psychologische aandoeningen zoals angst en depressie. Echter werden deze middelen na verloop van tijd wereldwijd verboden omwille van de negatieve gezondheids- en maatschappelijke effecten. In de toekomst zal er wellicht ook meer regulering moeten komen voor recente, maar schadelijke consumptieproducten zoals sociale media, porno en fastfood.

De wijdverspreide toegang tot fastfood, internetporno en sociale media zijn fenomenen van slechts enkele tientallen jaren of recenter. Daarom is er nog niet zoveel bekend over de langetermijngevolgen van deze zaken, maar inmiddels komt het onderzoek hiernaar langzaamaan op gang. Intensief bewerkt vlees zoals in hamburgers werd in 2015 toegevoegd aan de lijst van kankerverwekkende stoffen door de Wereldgezondsheidorganisatie (WHO) op basis van meer dan 800 wetenschappelijke studies (1). Ook wat betreft sociale media komen er langzaam meer onderzoeken welke erop wijzen dat het gebruik negatief gelinkt is aan slaapkwaliteit en mentale gezondheid, zeker bij jongeren (2). Ook rond porno is er steeds meer onderzoek waarbij gebruik wordt gelinkt aan minder goede romantische en seksuele relaties (3).

Als gevolg van deze toenemende kennis rond de negatieve gevolgen van om fastfood, internetporno en sociale media worden er langzaamaan ook meer reguleringen ingevoerd. Zo wordt een minimumleeftijd overwogen voor het gebruik van sociale media en worden er belastingen ingevoerd voor fastfood. Zulke reguleringen kunnen helpen om de evolutionaire mismatch tussen deze extreem doorontwikkelde surrogaten en onze evolutionaire voorkeuren te verminderen. Tegelijkertijd moet er worden opgelet dat de regelgeving niet doorslaat in morele paniek. Het is van belang om ervoor te zorgen dat mensen kunnen worden voorzien in hun evolutionair ontwikkelde behoeften op een manier die ook bijdraagt aan hun lange termijn gezondheid. Daarom is doordachte regelgeving voor de producenten van deze consumptiemiddelen van groot belang. Zo hoeft bijvoorbeeld sociale media niet compleet verboden te worden, maar moeten er toepassingen komen om gemanipuleerde beelden, foutieve informatie en misleidende reclame te verwijderen.

Psychotherapie als antwoord op de evolutionaire mismatch

Doorheen de verschillende blogposts werd ook al een aantal keer aangehaald hoe psychotherapie behulpzaam kan zijn bij verschillende stoornissen. Zo kan blootstellingstherapie helpen bij angststoornissen, kan activeringstherapie helpen bij depressie en kan het aanmoedigen van gezondere belonende gedragingen (bv., sport) helpen bij verslavingen. Deze interventies toegepast in psychotherapie kunnen perfect gekaderd worden binnen een evolutionair psychologisch perspectief. Specifiek kan psychotherapie helpen om patiënten inzicht geven over evolutionair aangepaste gedragspatronen (bv., angst, neerslachtigheid en jaloezie) die in een moderne omgeving niet altijd de meeste voordelen opleveren. De interventies toegepast in psychotherapie helpen om deze evolutionair onaangepaste gedragspatronen te veranderen (bv., vermijding doorbreken bij angststoornissen en nieuwe activiteiten ondernemen bij depressie). Anders dan psychofarmaca focust psychotherapie dus meer direct op de oorzaken en het veranderen van problematische gedrag, in plaats van het onderdrukken van symptomen.

Het vinden van omgevingen die goed bij jouw genen/persoonlijkheid/voorkeuren past

Zoals verteld in blog 3 is variatie in eigenschappen, waaronder persoonlijkheidseigenschappen, een cruciaal onderdeel van evolutionaire aanpassing en selectie. Sommige mensen zijn van nature meer angstig, assertief, empathisch of gevoelig aan de belonende effecten van drugs. Heel wat onderzoek wijst erop dat deze persoonlijkheidseigenschappen inderdaad een genetische basis hebben en vrij stabiel zijn doorheen het leven (4, 5). Het veranderen van deze persoonlijkheidseigenschappen is moeilijk (maar niet onmogelijk door middel van bijvoorbeeld schematherapie of intense levensgebeurtenissen) (6). Daarom is het voor iedereen van ons van belang om omgevingen op te zoeken die goed passen bij onze persoonlijkheidseigenschappen. Wanneer je veel stimulatie en prikkels nodig hebt, dan is het beter om een baan als agent of brandweerman te vinden dan als bibliothecaris. Wanneer je houdt van weinig prikkels en veel rust dan is het beter om boeken te lezen als hobby dan naar festivals te gaan. En wanneer je gevoelig bent aan beloningen en verslavingen dan is het beter om die beloningen te halen uit zaken die op lange termijn niet slecht zijn voor jouw gezondheid (bv., via sport). Hierbij kan psychodiagnostiek helpen om meer inzicht te krijgen in jouw eigen persoonlijkheid, voorkeuren en interesses.

Wetenschap en open discussie

Zoals beschreven in blog 3 hebben mensen omwille van hun grote hersenen de mogelijkheid om flexibel te leren over hun omgeving. Toch zijn mensen op allerlei manieren beperkt om goed over hun omgeving te leren: We zijn niet in staat om alle relevante informatie waar te nemen (bv., zwaartekracht en UV-straling), we maken heel moeilijk de connectie tussen oorzaak en langetermijngevolgen (bv., roken en kanker) en we hebben een beperkte aandacht voor dingen die niet direct relevant voor ons zijn (bv., de rol van hygiëne in publieke gezondheid). Als gevolg van deze beperking in het correct percipiëren van de wereld zijn wij sterk geneigd om verklaringen aan fenomenen te geven volgens oorzaken die wij kennen en intuïtief aanvoelen: Onweer is het gevolg van een man in de lucht met bliksemstralen, ziektes zijn het gevolg van slechte geesten, vaccins zijn gevaarlijk omdat een niet-natuurlijke stof het lichaam wordt ingespoten en de wereld is vlak omdat deze vlak lijkt. De wetenschap biedt ons allerhande instrumenten en methoden om aan deze beperkingen van ons denken te ontkomen: het ontwikkelen van meetapparatuur, het opstellen van lange-termijn experimenten en het ontwikkelen en verbeteren van theorieën door open discussie.

Via de continue toename van kennis over onszelf en hoe we worden beïnvloed door de omgeving kunnen we betere omgevingen creëren die maximaal bijdragen aan de gezondheid en het welzijn van zoveel mogelijk mensen. Kennis over de werking van evolutionaire psychologie heeft hier een belangrijke rol in. Wanneer we beter begrijpen welke processen onze emoties en gedragingen beïnvloeden dan kunnen we betere omgevingen creëren en therapieën ontwikkelen die gezondheid en welzijn maximaliseren.

Open markten en democratie

Eén van de grootste inzichten vanuit de evolutionaire en sociale psychologie is dat mensen groepsdieren zijn. Wij worden enorm gedreven door sociale beloning en motivatie om deel uit te maken van een groep (zie ook blog 2 en blog 9). Dit levert grote voordelen op zoals bescherming, samenwerking en het vinden van een potentiële partner. Maar er zijn ook gevaren verbonden aan deze neiging tot groepsgevoeligheid: Risicogedragingen worden aangemoedigd in sommige groepen, overconsumptie wordt aangemoedigd door status zoeken en we hebben de neiging om de wereld in te delen in wij-zij tegenstellingen. Wanneer we ons in een groep bevinden kan dit leiden tot destructief gedrag wat we anders niet zouden vertonen, zoals huisvaders die veranderen in hooligans wanneer ze hun voetbalclub gaan supporteren. Daarom is het van belang om deze groepsgevoeligheid goed te kanaliseren.

Vanuit dit perspectief is de sterke opkomst van individualisering en consumptie-gerichte economieën sinds de Tweede Wereldoorlog een goede ontwikkeling geweest. Vergeleken met andere tijdsperiodes in de geschiedenis hebben deze ontwikkelingen gezorgd voor minder conflicten tussen groepen (bv., oorlogen) en een aanzienlijk hogere welvaart waarbij aan de basisbehoeftes van grote groepen mensen wordt voldaan (7, 8). Parlementaire kiessystemen zorgen ervoor dat groepen van mensen hun stem kunnen laten horen zonder dat ze hiervoor moeten overschakelen op geweld. Deze enorme vooruitgang wordt vaak over het hoofd gezien bij politieke discussies. In plaats daarvan gebruiken extreme partijen vaak bestaande, maar sterke verbeterde, problemen zoals ongelijkheid, armoede, seksisme en racisme om frustraties tussen groepen in de maatschappij aan te wakkeren (bv., tussen rijk en arm, mannen en vrouwen of allochtonen en autochtonen). Toch is het belangrijk om te realiseren op welke ongelofelijke schaal er vooruitgang is gemaakt op allerlei domeinen. Geweld, kindersterfte, extreme armoede en menselijk leed zijn wereldwijd een fractie van wat ze honderd jaar geleden waren (8). Dit is voor een belangrijk deel te danken aan de democratisering and het gebruik van open markten wereldwijd (9).

Conclusie: Evolutionaire psychologie als inspiratie voor het vergroten van welzijn

Doorheen deze reeks van blogposts werd het strikte biomedische model van psychologische stoornissen bekritiseerd. Volgens dit model worden psychologische stoornissen veroorzaakt door biologisch afwijkingen in de hersenen en moeten deze worden gecorrigeerd met psychomedicatie. Daarentegen beargumenteerde ik in mijn blogposts dat mentale stress en psychologische stoornissen voornamelijk worden veroorzaakt door een mismatch tussen genen en de omgeving. Hieruit volgt dat psychologische stoornissen voorkomen of verholpen kunnen worden door het aanpassen van de omgeving. Dit kan op allerlei manieren bereikt worden, zoals het aanpassen van regelgeving rond zaken zoals fastfood en gokken, het bijstellen van sociale normen rond wat psychologisch welzijn is (o.a., dat niet iedereen zich continu ‘blij’ hoeft te voelen), het gebruik van psychotherapie om evolutionair-gekleurde mispercepties te corrigeren of het beter inrichten van fysieke ruimtes (bv., ruimte voor beweging in scholen of meer groene zones in steden). Inzichten vanuit de evolutionaire psychologie kunnen inspireren om omgevingen optimaal af te stemmen op typisch menselijke gedragingen en emoties.

Referenties

1.          Bouvard V, Loomis D, Guyton KZ, Grosse Y, Ghissassi F El, Benbrahim-Tallaa L, et al. Carcinogenicity of consumption of red and processed meat. Lancet Oncol [Internet]. 2015 Dec;16(16):1599–600. Available from: https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1470204515004441

2.          Studer J, Marmet S, Wicki M, Khazaal Y, Gmel G. Associations between smartphone use and mental health and well-being among young Swiss men. J Psychiatr Res [Internet]. 2022 Dec;156:602–10. Available from: https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S002239562200588X

3.          Szymanski DM, Stewart-Richardson DN. Psychological, Relational, and Sexual Correlates of Pornography Use on Young Adult Heterosexual Men in Romantic Relationships. J Mens Stud [Internet]. 2014 Jan 1;22(1):64–82. Available from: https://journals.sagepub.com/doi/full/10.3149/jms.2201.64

4.          McCrae RR, Costa PT. The Stability of Personality: Observations and Evaluations. Curr Dir Psychol Sci [Internet]. 1994 Dec 23;3(6):173–5. Available from: http://journals.sagepub.com/doi/10.1111/1467-8721.ep10770693

5.          Rantanen J, Metsapelto R, Feldt T, Pulkkinen L, Kokko K. Long‐term stability in the Big Five personality traits in adulthood. Scand J Psychol [Internet]. 2007 Dec 19;48(6):511–8. Available from: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9450.2007.00609.x

6.          Bleidorn W, Hopwood CJ, Back MD, Denissen JJA, Hennecke M, Hill PL, et al. Personality trait stability and change. Personal Sci [Internet]. 2021 Jun 21;2. Available from: https://journals.sagepub.com/doi/full/10.5964/ps.6009

7.          Pinker S. The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined. Viking Books; 2011.

8.        Rosling H. Factfulness: Ten Reasons We’re Wrong About the World – and Why Things Are Better Than You Think. Flatiron Books; 2018.

9.        Acemoglu D, Robinson J. Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty. Crown Business; 2012.