Schizofrenie is een ernstige psychologische stoornis waarbij iemand veel last kan ervaren van psychoses, wanen en hallucinaties. De diagnose van schizofrenie is gelinkt aan een lagere levensverwachting van tot wel 15 jaar. Desondanks deze sterke nadelige effecten van schizofrenie zijn sommige symptomen mogelijks gelinkt aan adaptieve eigenschappen. Vanuit evolutionair psychologisch perspectief kunnen de symptomen van schizofrenie gerelateerd aan (een te sterke uiting van) de capaciteit tot divergent en/of animistisch denken. Deze ideeën worden verder uitgewerkt in deze blog.

Mentale tools van mensen om succesvol te navigeren in een complexe omgeving

Succesvol overleven vereist een goede mentale voorstelling kunnen maken van de wereld en wat er in de toekomst gebeurt. Dit is een hele nuttige vaardigheid omdat we op deze manier kunnen voorbereiden op wat er kan gebeuren. Voorbeelden hiervan zijn wegblijven uit bepaalde gebieden met veel mogelijke roofdieren, de intenties van andere personen begrijpen (bv., vriendschappelijk of vijandig), voorspellen van locaties waar er veel voedsel te vinden zou kunnen zijn (bv., overstromingsgebieden van rivieren) en de interesses van een mogelijke partner achterhalen. Wanneer we een accurate voorstelling kunnen maken van de wereld en hoe andere mensen om ons heen denken dan kunnen we beter reageren op onze omgeving en deze beter beïnvloeden.

Het begrijpen van anderen en de wereld is echter ook een hele uitdagende opgave. Er is erg veel informatie beschikbaar, waaronder duizenden eigen ervaringen, ervaringen van anderen, formele scholing, informatie uit boeken, handleidingen en video’s, sociale observaties en non-verbaal cues. Daarnaast kan informatie uit de verschillen bronnen ook tegenstrijdig zijn (bv., tegengestelde informatie uit verbaal en non-verbaal gedrag). Om uit deze enorme stroom van informatie enige nuttige kennis te kunnen halen moeten mensen extreem goed zijn in het herkennen van patronen. We hebben namelijk geen supercomputer in onze hersenen die snel duizenden statistische gegevens kan verwerken. Daarom hebben onze hersenen doorheen de evolutie verschillende intuïties meegekregen over hoe de wereld in elkaar zit en hoe anderen zich gedragen. We weten bijvoorbeeld intuïtief dat een bewegend voorwerp dat wordt onttrokken aan het oog (bv., een auto die achter een vrachtwagen rijdt) wellicht dezelfde richting aanhoudt en weer verschijnt aan de andere kant, en dat iemand met gebalde vuisten mogelijke agressieve intenties heeft. In statistische termen kunnen deze intuïties ook “priors” worden genoemd, waarbij bestaande voorkennis of intuïtie (bv., bewegende voorwerpen volgen een continu traject) richting geeft aan binnenkomende informatie (bv., een auto verdwijnt achter een vrachtwagen, maar verschijnt wellicht enkele seconden later aan de andere kant). Maar deze complexe eigenschap van menselijke intuïtie kan in sommige gevallen haperen of net te sterk werken, wat kan leiden tot schizofrenie-achtige klachten.

De heterogeniteit van schizofrenie

Schizofrenie is een chronische en ernstige psychologische aandoening waarbij er veranderingen zijn op cognitief, sociaal en emotioneel gebied. De meest opvallende symptomen bij schizofrenie zijn de zogenaamde ‘positieve symptomen’. Dit verwijst naar symptomen en gedragingen die bovenop normaal gedrag komen zoals hallucinaties (bv., stemmen horen), wanen (bv., achtervolgingswaan of grootheidswaan), gedesorganiseerde spraak (bv., onlogische zinnen) en catatonisch gedrag (bv., onrustig repetitief gedrag of vreemde lichaamsposities lang aanhouden). Maar naast deze positieve symptomen kan er ook sprake zijn van cognitieve problemen (bv., problemen met planning) en negatieve symptomen, waarbij er sprake is van het ontbreken van bepaalde gedrag (bv., afvlakking van affect of sterk verminderd spreken).

Voor de diagnose van schizofrenie moeten minstens één van de volgende drie positieve symptomen subtiel aanwezig zijn gedurende 6 maanden (waarvan minstens 1 maand uitgesproken): hallucinaties, wanen of gedesorganiseerde spraak. Hierbuiten kan echter het klinische profiel van patiënten met schizofrenie enorm verschillend zijn. Sommige patiënten kunnen heel veel last hebben van wanen of hallucinaties, terwijl andere patiënten vooral last ervaren van affectieve afvlakking zoals het nauwelijks kunnen ervaren van emoties. Daarnaast kan het patroon van de symptomen enorm variëren, waarbij sommige patiënten continu last hebben van een klein aantal symptomen, terwijl bij andere patiënten last hebben van hevige episodes met intense symptomen, afgewisseld met periodes met nauwelijks symptomen. Er wordt geschat dat schizofrenie voorkomt bij 0.3 tot 0.7% van de bevolking (1). De levensverwachting van personen van schizofrenie ligt ruim 15 jaar lager dan bij de algemene bevolking omwille van de gelinkte sociale en lichamelijke problemen (2,3).

Evolutionaire verklaringen voor de positieve symptomen van schizofrenie

Omdat schizofrenie zo een hevige en chronische aandoening is en samengaat met een sterk verlaagde levensverwachting, is het niet helemaal duidelijk waarom deze ziekte redelijk vaak voorkomt. Als deze aandoening enkel leidt tot sociale en lichamelijke problemen zou worden verwacht dat de genen gelinkt aan deze aandoening langzaamaan zouden zijn verdwenen doorheen de menselijke evolutie. Daarom wordt er aangenomen dat er bepaalde evolutionaire voordelen zijn verbonden aan de genen gelinkt met schizofrenie. Daarnaast spelen er wellicht meerdere genen mee bij het ontstaan van schizofrenie, wat in mildere combinaties voordelen kan opleveren, maar in extremere combinaties kan leiden tot problemen.

Een mogelijk idee is dat de divergente denkpatronen bij mensen met schizofrenie sociale voordelen kan opleveren. Creatieve en unieke ideeën worden in veel verschillende samenlevingen gewaardeerd. Een bekend voorbeeld van iemand met een mogelijke diagnose van schizofrenie was Vincent van Gogh (hoewel hij nooit officieel deze diagnose heeft gekregen). Vincent van Gogh had doorheen zijn leven last van psychoses en auditieve hallucinaties, wat hem mogelijks motiveerde om zijn oor af te snijden (als ‘zelfstraf’ voor de hallucinaties). Daarnaast had hij last van vele andere problemen zoals depressieve episodes, slapeloosheid en epileptische aanvallen. Ondanks deze aanhoudende gezondheidsproblemen wordt Vincent van Gogh momenteel geroemd om zijn unieke visie en kunst, wat mogelijk gelinkt was aan zijn neiging tot schizofrenie. Een jongere zus van Vincent van Gogh werd later in haar leven wél gediagnosticeerd met schizofrenie, wat een verdere aanwijzing is voor een mogelijke genetische kwetsbaarheid voor schizofrenie in de familie van Vincent van Gogh (4).

Een andere evolutionaire verklaring voor schizofrenie is de neiging van mensen om animistisch te denken. Animisme verwijst naar het toekennen van menselijke eigenschappen aan voorwerpen en natuurfenomenen. Bijvoorbeeld werd in de Griekse mythologie het voorkomen van bliksem toegeschreven aan de god Zeus die bliksemschichten wierp naar vijanden. Animistische denken helpt mensen om gedrag van andere personen en dieren te begrijpen en voorspellen, aangezien voor een groot deel hun gedrag wordt aangedreven door gelijkaardige motivaties als ons eigen gedrag (bv., honger, angst of woede). Daarentegen helpt animistisch denken niet bij het begrijpen van natuurfenomenen zoals bliksem, waarbij wetenschappelijke theorieën over elektrische ontlading veel nuttiger zijn om bliksem te verklaren en voorspellen. Mogelijk zijn er bij mensen die last hebben van schizofrenie bepaalde mutaties in de genen die gerelateerd zijn aan animistisch denken, waardoor deze eigenschap sterker is uitgesproken en zij vaker menselijk eigenschappen toekennen aan voorwerpen. Hierdoor ontwikkelen mensen met schizofrenie mogelijk sterker de neiging tot animistisch denken, zoals geloven dat de TV hen persoonlijk toespreekt of dat het stopcontact hen afluistert.

Daarnaast kunnen sommige schizofrene symptomen zoals waanideeën ook mogelijk gelinkt zijn aan een neiging tot sterke overtuigingen hebben. Dit kan bepaalde sociale voordelen opleveren, zoals het vrijwillig opofferen voor een groep (bv., in oorlogstijden) omwille van sterk geloof in een hemel of hiernamaals. Wanneer deze sociale voordelen zich ook vertalen in het hebben van meer kinderen, of sociale voordelen opleveren voor directe familieleden (bv., pensioenen voor kinderen van martelaars), dan kunnen de genen gelinkt aan het hebben van sterke overtuigingen toenemen in de populatie. Op deze manier kunnen de genen gelinkt aan het hebben van sterke overtuigingen blijven bestaan, en kunnen deze misschien in bepaalde combinaties aanleiding geven tot schizofrenie-achtige symptomen.

Evolutionaire verklaringen voor de negatieve symptomen van schizofrenie

Naast de positieve symptomen van schizofrenie (bv., waanideeën) vereisen ook de negatieve symptomen van schizofrenie, zoals emotionele afvlakking, verminderde motivatie en sociale terugtrekking, ook een evolutionaire verklaring. Mogelijks zijn deze symptomen deels het gevolg van sociale zelfbescherming: net zoals bij depressie gaan mensen met schizofrenie verminderde initiatieven en gedragingen vertonen om negatieve reacties vanuit hun sociale omgeving te verminderen. Daarnaast vereisen de positieve symptomen van schizofrenie mogelijks zoveel energie dat dit moet worden gecompenseerd met de negatieve symptomen. Vanuit deze verklaringen zijn de negatieve symptomen van schizofrenie mogelijks een direct of indirect neveneffect van de positieve symptomen.

De maatschappelijke inkleuring van schizofrene symptomen

Schizofrene symptomen komen en kwamen voor in verschillende culturen en tijdsperioden. Dit heeft een invloed op de symptomen die personen met schizofrenie ervaren. Bijvoorbeeld is een vaak voorkomende waan in Westerse landen, zeker op het hoogtepunt van de koude oorlog, dat mensen worden bespioneerd door de geheime dienst. Daarbij kunnen mensen met schizofrene symptomen de waan ontwikkelen dat het stopcontact hen afluistert of dat er naar hen boodschappen worden verstuurd via de TV. Tijdens de middeleeuwen en in andere landen werden en worden auditieve hallucinaties soms geïnterpreteerd als de stem van God, engelen of geesten. Momenteel geloven sommige mensen met schizofrene dat een specifieke beroemdheid verliefd op hen is. Dit is opnieuw sterk gekoppeld aan de tijdsperiode waarin iemand de klachten ontwikkeld. Bijvoorbeeld hadden mensen met schizofrenie 50 jaar geleden de waan dat Marlon Brando op hen verliefd was, terwijl dit nu Ryan Reynolds zou kunnen zijn. De interpretatie van wanen en hallucinaties wordt dus ingekleurd door de technologie en de maatschappelijke trends van de tijdsperiode waarin de persoon leeft.

De mythe van schizofrene patiënten als gevaarlijk en onvoorspelbaar

In films en boeken worden mensen met schizofrenie vaak voorgesteld als gevaarlijke en onvoorspelbare personen. Tijdens psychoses zouden ze gewelddadig gedrag tonen. Dit beeld komt echter niet overeen met de realiteit en beschikbare onderzoeken. Hoewel een minderheid van personen met schizofrenie een verhoogd risico heeft op gewelddadig gedrag, is het overgrote deel van mensen met schizofrenie niet gewelddadig. Daarnaast is er bij gewelddadig gedrag vaak tegelijkertijd ook sprake is van drugsmisbruik wat vaak de directere aanleiding is voor het gewelddadige gedrag dan de schizofrene symptomen.

Daarentegen lopen personen met schizofrenie zelf substantieel meer risico om slachtoffer te worden van geweld. In een meta-analyse van meerdere studies vonden de Vries en collega’s dat personen met een diagnose van schizofrenie een 4 tot 6 keer hoger risico hadden om slachteroffer te worden van geweld dan de algemene populatie (5). Daarnaast hebben patiënten met schizofrenie ook een sterk verhoogde kans om dakloos, geïnterneerd of verslaafd te worden. De perceptie dat mensen met schizofrenie gevaarlijk zouden zijn klopt dus niet helemaal. Daarentegen lopen zij vaak zelf wel een sterk verhoogd risico om slachtoffer te worden van geweld en sociale uitsluiting.

Conclusie: Schizofrenie als overactieve evolutionair aangepaste denkpatronen

Schizofrenie is een ernstige aandoening waarbij mensen intens last kunnen ervaren van symptomen zoals wanen, hallucinaties of gedesorganiseerd denken. Hoewel schizofrenie onwaarschijnlijk direct het resultaat is van evolutionaire aanpassing, zijn een aantal van de denkpatronen en klachten mogelijks wel deels het gevolg van de evolutionair ontwikkelde capaciteiten van de hersenen. Vanuit evolutionair oogpunt is schizofrenie mogelijks het resultaat van een sterkere neiging tot divergent of animistisch denken. In een beperkte mate kunnen deze denkpatronen evolutionaire voordelen opleveren (bv., gedrag van anderen voorspellen). Maar wanneer deze denkpatronen te sterk zijn uitgesproken, wellicht omwille van verschillende genetische mutaties, kan dit leiden tot ernstige denk- en gedragsproblemen die worden samengevoegd onder de noemer schizofrenie. Deze symptomen kunnen vervolgens ingekleurd worden door de specifieke culturele context en sociale omgeving waarin de persoon zich bevindt.

Referenties

1.          Saha S, Chant D, Welham J, McGrath J. A Systematic Review of the Prevalence of Schizophrenia. Hyman SE, editor. PLoS Med [Internet]. 2005 May 31;2(5):e141. Available from: https://dx.plos.org/10.1371/journal.pmed.0020141

2.          Hjorthøj C, Stürup AE, McGrath JJ, Nordentoft M. Years of potential life lost and life expectancy in schizophrenia: a systematic review and meta-analysis. The Lancet Psychiatry [Internet]. 2017 Apr;4(4):295–301. Available from: https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2215036617300780

3.          Laursen TM, Nordentoft M, Mortensen PB. Excess Early Mortality in Schizophrenia. Annu Rev Clin Psychol [Internet]. 2014 Mar 28;10(1):425–48. Available from: https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-clinpsy-032813-153657

4.          Blumer D. The Illness of Vincent van Gogh. Am J Psychiatry [Internet]. 2002 Apr;159(4):519–26. Available from: http://ajp.psychiatryonline.org/doi/10.1176/appi.ajp.159.4.519

5.          de Vries B, van Busschbach JT, van der Stouwe ECD, Aleman A, van Dijk JJM, Lysaker PH, et al. Prevalence Rate and Risk Factors of Victimization in Adult Patients With a Psychotic Disorder: A Systematic Review and Meta-analysis. Schizophr Bull [Internet]. 2019 Jan 1;45(1):114–26. Available from: https://academic.oup.com/schizophreniabulletin/article/45/1/114/4935546