Een belangrijke uitdaging voor mensen is samenleven in groepen. Hierbij ontstaat er vaak een spanningsveld tussen wat goed is voor de groep en wat goed is voor het individu. Om hiermee om te gaan hebben mensen verschillend geëvolueerde strategieën ontwikkeld zoals agressie en empathie. Doorslaan in één van deze strategieën kan echter leiden tot een persoonlijkheidsstoornis zoals een antisociale persoonlijkheidsstoornis of afhankelijke persoonlijkheidsstoornis. In deze blog post worden de evolutionaire uitdagingen voor mensen gelinkt aan samenleven in een groep verder geschetst en gelinkt aan persoonlijkheidsstoornissen.

Agressie en empathie

Mensen zijn empathische dieren. Empathie verwijst naar het herkennen van emoties bij anderen, wat kan bijdragen aan het oplossen van onderlinge conflicten en het leven in groepsverband. Dit is voor mensen erg belangrijk omdat we als sociale dieren afhankelijk zijn van het deel uitmaken van een groep voor bescherming, partners en het verdelen van taken (zie blog 2). Toch is het belangrijk om niet alleen maar deel te willen uitmaken van een groep, maar ook voor jouw eigen individuele belangen te kunnen opkomen. Voor het doorgeven van jouw genen aan een volgende generatie is het belangrijk om individueel over voldoende voedsel, een sterk sociaal netwerk en een goede partner te beschikken. Dit is ook het geval voor alle andere individuen in de groep. Hierdoor kunnen er conflicten ontstaan over de verdeling van goederen (bv., land, voedsel, water, werktuigen, enzovoort), sociale status of partners. Onder deze omstandigheden kunnen egoïstische en agressieve gedragingen nuttig zijn om jouw persoonlijke belangen te verdedigen. Met agressie wordt hier een heel spectrum aan gedragingen bedoeld, gaande van het assertief optreden tot fysieke agressie, om jouw belangen en die van jouw directe naasten (bv., kinderen) te verdedigen.

Voor individuen is er dus een balans nodig tussen empathie en agressie om goed te functioneren als individu en in groepsverband. Iemand die vaak agressie gebruikt als strategie om te krijgen wat hij of zij wil kan heel succesvol zijn. Zo zijn een heel aantal succesvolle zakenlieden agressief in hun ondernemingen om bijvoorbeeld werknemers maximaal te laten presteren of rivalen weg te concurreren. Wanneer echter iemand te agressief is kan dit leiden tot het uitgesloten worden uit de groep (bv., een gevangenisstraf omwille van fysiek geweld). Een te hoge mate van agressie kan dus problemen opleveren. Anderzijds kan hoge empathie helpen om een goede relatie te hebben met vele verschillende personen, wat veel voordelen geeft (bv., een groot netwerk van mensen om je te helpen wanneer het minder goed gaat). Maar te veel empathie kan resulteren in misbruik door anderen (bv., uitbuiting door anderen). Voor iedere persoon is er dus een optimale afweging nodig tussen agressie en empathie. Per persoon kan deze balans verschillend zijn omwille van natuurlijke variatie in andere eigenschappen (bv., fysieke kracht of sociale vaardigheden).

Een teveel aan agressie: Narcisme, Machiavellisme en psychopathie

Personen met een extreem hoog niveau van agressie en gebrek aan empathie kunnen worden gediagnosticeerd met een van de “duistere drie” persoonlijkheidstrekken, namelijk narcisme, Machiavellisme en psychopathie (1,2). Van deze drie is narcisme de vaakst voorkomende en de minst verstorende stoornis. Iemand met een narcistische persoonlijkheidsstoornis heeft een grote nood aan bewondering van anderen en een opgeblazen zelfbeeld, wat op allerlei manieren kan geuit worden (bv., eisen van bewondering door een partner, eigen belangen continu op de voorgrond plaatsen, geen verantwoordelijkheid kunnen nemen, etc.). Soms kan er ook sprake zijn van “kwetsbaar narcisme”, waarbij een persoon verwacht dat anderen inzien hoe uitzonderlijk uitdagend de omstandigheden voor hem of haar zijn en hiervoor bewondering opeist. Bij beide vormen van narcisme ligt er dus een sterke nadruk op de belangen van de narcistische persoon, waardoor een weinig ruimte overblijft voor de belangen van anderen of van de groep.

Bij Machiavellisme ligt de focus meer op macht en invloed in plaats van op bewondering en erkenning. Een persoon met een hoge mate van Machiavellisme zal al het nodige doen om macht en invloed te bekomen, en hierbij weinig of geen rekening houden met de belangen van anderen. In sommige omgevingen, zoals binnen politieke kringen of bij het maken van carrière, kan dit patroon van gedrag heel erg nuttig zijn. Maar in andere gevallen (of samengaand) kan er sprake zijn van uitbuiting van anderen (bv., roddels verspreiden over een collega die meedingt naar dezelfde promotie). Opnieuw is hier dus sprake van een hoge mate van agressie en eigenbelang, en een lage mate van empathie.

Tenslotte is psychopathie de meest extreme vorm van een teveel aan agressie en een gebrek aan empathie. Iemand met deze stoornis heeft heel weinig tot geen inlevingsvermogen over pijn bij anderen. Ook is er vaak een compleet gebrek aan moreel besef. Personen met deze persoonlijkheidsstoornis hebben geen problemen met liegen, intimideren of het gebruik van agressie om zijn of haar doelen te bereiken. Soms is er zelfs geen sprake van een ander doel, maar is het intimideren, kleineren of pijnigen van anderen het doel op zich voor psychopaten. Een vaak genoemde voorspeller van psychopathie op volwassen leeftijd is het martelen van dieren als kind.

Deze “duistere drie” persoonlijkheidsstoornissen komen in de algemene bevolking voor bij ongeveer 1% tot 5% van de bevolking (3–5). Daarentegen komen deze stoornissen vaker voor bij mensen in de gevangenis (i.e., tot wel 30%) en in hoge functies (o.a., CEO’s, hoge ambtenaren, mediapersoonlijkheden, enzovoort) (6–8). De duistere drie kunnen dus in sommige gevallen erg veel voordelen opleveren zoals een hoog inkomen of sociale status, maar kunnen ook grote nadelen opleveren zoals gevangenisstraffen en sociale uitsluiting.

De “duistere drie” persoonlijkheidsstoornissen als Evolutionaire Stabiele Strategieën

De agressieve persoonlijkheidsstoornissen staan in wisselwerking met empathie: narcisten, Machiavellinisten en psychopaten maken gebruik van de empathie van anderen doordat anderen ervan uitgaan dat iedereen net even sociaal en empathisch is zoals zijzelf. Dit is een nuttig uitgangspunt aangezien de meeste mensen te vertrouwen zijn en het veel nut heeft om samen te werken (bv., jij kan mijn auto lenen in ruil voor een oppasbeurt, wat voor iedereen voordelig is). Narcisten, Machiavellinisten en psychopaten maken misbruik van dit vertrouwen van anderen door bijvoorbeeld nooit iets wederkerig te doen, hen op te lichten of hen te intimideren (bv., geleend geld niet terugbetalen). Dit geeft hun een tijdelijk voordeel ten opzichte van mensen die wel empathisch en sociaal zijn door te profiteren van de voordelen van samenwerking en wederkerigheid, maar hier zelf niet in te investeren. In biologische termen wordt dit een parasitaire strategie genoemd (9). Dergelijke strategieën zijn echter enkel mogelijk zolang narcisten, Machiavellinisten en psychopaten een klein deel van de bevolking uitmaken (bv., 1%). Wanneer er echter meer narcisten, Machiavellinisten en psychopaten in een populatie komen zullen alle mensen meer sceptisch worden en zullen de parasitaire strategieën minder succesvol worden doordat de brede populatie minder bereid wordt om samen te werken (bv., geen geld meer willen uitlenen). Dit levert dan weer een nadeel op voor de parasitaire strategieën van narcisten, Machiavellinisten en psychopaten, welke rekent op de hoge bereidheid tot empathie en samenwerken van de rest van de bevolking. Hierdoor is er een maximaal aantal van narcisten, Machiavellinisten en psychopaten dat kan worden gedragen door een samenleving: wanneer hun aantal te groot wordt neemt het onderlinge vertrouwen binnen de bevolking en dus de effectiviteit van hun strategieën af, waardoor er na verloop van tijd het aantal personen met de “duistere drie” persoonlijkheidsstoornissen ook afneemt. Een dergelijke wisselwerking tussen de verhoudingen van parasitaire en ondersteunende groepen in een populatie wordt ook wel een ‘Evolutionaire Stabiele Strategie’ genoemd, omdat het succes van de parasitaire groep afhankelijk is van een bepaalde verhouding in een populatie.

Het aantal personen met narcisme, Machiavellisme of psychopathie dat door een populatie kan gedragen worden is afhankelijk is van een aantal parameters, zoals bijvoorbeeld geografische mobiliteit waardoor de “duistere drie” zich makkelijk naar andere groepen van mensen kunnen verplaatsen en zo langer hun parasitaire strategieën kunnen gebruiken. In moderne samenleving is er meer geografische mobiliteit, waardoor er mogelijk een hoger aantal mensen zijn die de “duistere drie” persoonlijkheidsstoornissen vertonen. Anderzijds zijn er in moderne maatschappijen ook efficiëntere systemen om informatie te delen en op te zoeken (bv., Google), wat het mogelijk maakt om onbetrouwbare personen en bedrijven te ontmaskeren en deze informatie met anderen te delen. Bijvoorbeeld maken online reviews het tegenwoordig makkelijk om online beoordelingen op te zoeken en op deze manier onbetrouwbare bedrijven te vermijden.

Een teveel aan empathie: Vermijdende en afhankelijke persoonlijkheidsstoornis

Naast het hebben van teveel agressie en weinig empathie, kan ook een teveel aan empathie leiden tot aanzienlijke interpersoonlijke problemen. Dit zien we terug in een stoornis zoals vermijdende persoonlijkheidsstoornis. Bij deze persoonlijkheidsstoornis is iemand erg onzeker en angstig in relatie tot anderen. Ook is er vaak sprake van een minderwaardig gevoel en angst om iets verkeerds te zeggen. Als gevolg hiervan gaan mensen met deze stoornis persoonlijke relaties en sociale gelegenheden vermijden, waardoor ze zich geïsoleerd kunnen gaan voelen. Er is bij vermijdende persoonlijkheidsstoornis dus sprake van een extreme focus op de percepties en emoties van anderen, en een ondergeschikt belang van de eigen emoties en belangen.

Een andere stoornis die gerelateerd is aan extreme empathie en een gebrek aan agressie is afhankelijke persoonlijkheidsstoornis. Bij deze stoornis hebben mensen last van een lage eigenwaarde en een grote behoefte aan bevestiging en verzorging. Daarnaast hebben mensen met deze stoornis ook moeite met voor zichzelf opkomen en ‘nee’ zeggen tegen anderen. Dit kan hen een makkelijk slachtoffer maken voor geweld, uitbuiting of misbruik. Een ander vaak voorkomend gevolg van een hoge mate van empathie en conflictvermijding is burn-out. Daarom is het van belang om in therapie de eigenwaarde en assertiviteit te verbeteren van hoog empathische en afhankelijke personen, en hen te leren om nee te zeggen en anderen teleur te stellen.

Agressie en empathie in verschillende omgevingen

Bij zowel de “duistere drie” persoonlijkheidsstoornissen en vermijdende en afhankelijke persoonlijkheidsstoornis is er een spanningsveld tussen wat goed is voor het individu (vooral op de voorgrond bij de “duistere drie”) en wat er goed is voor de groep of anderen (vooral op de voorgrond bij vermijdende en afhankelijke persoonlijkheidsstoornis). Voor mensen als sociale dieren die afhankelijk zijn van een sociale groep is het van belang dat er een goede balans is tussen persoonlijke en collectieve belangen.

Wat de beste ‘strategie’ is (agressie of empathie) hangt samen met de omgeving waarin je jezelf bevindt. In een competitieve omgeving waarin belangen tegengesteld zijn aan elkaar, zoals bijvoorbeeld in een sterk hiërarchisch bedrijf, is het vaak beter om agressief en individualistisch te zijn. Als je dit niet bent zullen immers anderen hiervan profiteren, aangezien competitie en individuele belangen worden beloond (bv., de klanten van iemand anders overnemen). Anderzijds is het in omgevingen waarin samenwerking belangrijk is beter om meer empathisch en minder individualistisch te zijn. In zulke omgevingen worden typisch teams beloond in plaats van individuen en is samenwerking van belang. Zo moeten in sommige bedrijven teams een gezamenlijk product opleveren (bv., een nieuwe app) waarvoor zij als team worden beloond. Afhankelijk van het gewenste resultaat (individuele hoogvliegers of functionerende teams) kunnen bedrijven en organisaties de omgeving zo vormgeven dat egocentrisch gedrag (door individuen te belonen) of empathisch gedrag (door teams te belonen) meer wordt gestimuleerd. 

Agressie en empathie in verschillende gradaties

Ook bij agressie en empathie is, net zoals bij depressie en angst, individuele variatie van belang: sommige mensen zijn van nature meer empathisch of meer agressief. Bij extreme gevallen kan dit doorheen hun leven problemen opleveren, zoals bij de “duistere drie” persoonlijkheidsstoornissen of bij vermijdende of afhankelijke persoonlijkheidsstoornis. Bijvoorbeeld komen de “duistere drie” vaker in aanraking met het rechtssysteem omwille van te veel agressief gedag en worden mensen met een afhankelijke persoonlijkheidsstoornis net vaker het slachtoffer van uitbuiting, oplichting of agressie. De meeste mensen vallen echter tussen deze twee extremen in.

Net zoals bij angst en depressie is aanleg voor een hoge mate van agressie of empathie niet hetzelfde als het eindresultaat. Op verschillende manieren kunnen agressieve of empathische neigingen worden bijgestuurd, zoals bijvoorbeeld met schematherapie waarbij mensen met persoonlijkheidsproblemen leren bepaalde problematische gedragspatronen te herkennen en deze te veranderen. Studies tonen inderdaad aan dat persoonlijkheidsproblematiek kan worden verbeterd met deze therapie (10). Enkel bij de “duistere drie” lijkt er vaak een gebrek te zijn aan zelfinzicht in persoonlijke gebreken, wat vaker problemen oplevert bij therapie en het veranderen van gedrag bemoeilijkt.

Conclusie: Empathie en agressie als evolutionaire strategieën

Succesvol overleven en genen doorgeven voor mensen houdt in dat we kunnen samenleven in een groep, maar tegelijkertijd ook kunnen opkomen voor eigen individuele belangen. Empathie en agressie zijn twee vaardigheden en strategieën die mensen helpen om dit spanningsveld te navigeren. Tussen mensen is er aanzienlijke variatie in het gebruik van deze strategieën en in extreme gevallen kan dit resulteren in wat een ‘persoonlijkheidsstoornis’ wordt genoemd, zoals narcisme, psychopathie of afhankelijke persoonlijkheidsstoornis. Evolutionaire psychologie helpt om deze gedragspatronen beter te begrijpen en om omgevingen te kunnen creëren die deze strategieën meer of minder aanmoedigen.

Referenties

1.         Paulhus DL, Williams KM. The Dark Triad of personality: Narcissism, Machiavellianism, and psychopathy. J Res Pers [Internet]. 2002 Dec;36(6):556–63. Available from: https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092656602005056

2.         Furnham A, Richards SC, Paulhus DL. The Dark Triad of Personality: A 10 Year Review. Soc Personal Psychol Compass [Internet]. 2013 Mar 5;7(3):199–216. Available from: https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/spc3.12018

3.         Neumann CS, Hare RD. Psychopathic traits in a large community sample: Links to violence, alcohol use, and intelligence. J Consult Clin Psychol [Internet]. 2008;76(5):893–9. Available from: https://doi.apa.org/doi/10.1037/0022-006X.76.5.893

4.         Coid J, Yang M, Ullrich S, Roberts A, Hare RD. Prevalence and correlates of psychopathic traits in the household population of Great Britain. Int J Law Psychiatry [Internet]. 2009 Mar;32(2):65–73. Available from: https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0160252709000028

5.         Sanz-García A, Gesteira C, Sanz J, García-Vera MP. Prevalence of Psychopathy in the General Adult Population: A Systematic Review and Meta-Analysis. Front Psychol [Internet]. 2021 Aug 5;12. Available from: https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyg.2021.661044/full

6.         Babiak P, Neumann CS, Hare RD. Corporate psychopathy: Talking the walk. Behav Sci Law [Internet]. 2010 Mar 6;28(2):174–93. Available from: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/bsl.925

7.         Guay J-P, Ruscio J, Knight RA, Hare RD. A taxometric analysis of the latent structure of psychopathy: Evidence for dimensionality. J Abnorm Psychol [Internet]. 2007 Nov;116(4):701–16. Available from: http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0021-843X.116.4.701

8.         Fox B, DeLisi M. Psychopathic killers: A meta-analytic review of the psychopathy-homicide nexus. Aggress Violent Behav [Internet]. 2019 Jan;44:67–79. Available from: https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1359178918301678

9.         Jones DN. Predatory Personalities as Behavioral Mimics and Parasites. Perspect Psychol Sci [Internet]. 2014 Jul 16;9(4):445–51. Available from: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691614535936

10.       Jacob GA, Arntz A. Schema Therapy for Personality Disorders—A Review. Int J Cogn Ther [Internet]. 2013 Jun;6(2):171–85. Available from: http://guilfordjournals.com/doi/10.1521/ijct.2013.6.2.171